Winter is Here….

Winter is Here….

અત્યાર સુધી “મારી પ્રિય ઋતુ”ના લિસ્ટમાં ટોપ 3માં માત્ર એક જ નામ હતું : ચોમાસુ, ચોમાસુ અને બસ ચોમાસુ. હા, થોડા થોડા ઋતુમાં ફેરફાર આવે તે તો બધાને ગમે પણ આમ અંદરથી જે ખુશી થાય, સ્મિત આવી જાય, તમે એ ઋતુના નાના નાના ફેરફારો માણો એ માત્ર ચોમાસા સાથે જ થતું, અને મેં વરસાદ વિષે, ચોમાસા વિષે બહુ લખ્યું છે, ઘણી કવિતાઓ બનાવી છે અને ચોમાસુ જ હોય કે જે મને લખવા પ્રેરે. પણ આ વખતે એક બીજી ઋતુએ મને લખવા પ્રેરી છે અને તે છે “શિયાળો”.

નવાઈ લાગશે અને હસું પણ આવશે પણ મને આ ઋતુ “શિયાળો” ના ગમવાના એક કારણ એ હતું કે તેનું નામ ! હા, “શિયાળા” નામમાં મને “શિયાળ”ની યાદ આવતી અને આપણને સ્કૂલથી જ ભણાવવામાં આવ્યું છે કે શિયાળ તો લુચ્ચું પ્રાણી છે. જયારે ત્રીજા-ચોથા ધોરણમાં ગુજરાતીમાં પાઠ આવતો – “લુચ્ચો વરસાદ ” ત્યારે પણ મને તો શિયાળો જ લુચ્ચો લાગતો. વરસાદને લુચ્ચો માનવાનું મારી પાસે કોઈ જ કારણ ન હતું અને હજી પણ નથી જ. પણ હા, શિયાળો ગમવા લાગે એવા ઘણા કારણો મળી ગયા છે.

ઘણા લોકોને મેં કહેતા સાંભળ્યા છે કે શિયાળો એટલે ગમે કે મોડે સુધી રજાઈમાં લપેટાઈને સુવા મળે. પણ ખરેખર હું તો આ બારેમાસ કરું છું, એટલે મને આમાં કોઈ જ નવાઈ નહોતી લાગતી. ઉપરથી મને ઠંડી પણ બહુ જ લાગે, શિયાળાની શરૂઆતમાં અમારી સ્કૂલમાં( મોર્નિંગ સ્કૂલ ) ગ્રાઉન્ડમાં પ્રાર્થના કરાવે ( અને પછી તે જ ગ્રાઉન્ડના ત્રણ ચક્કર ! ), ત્યાં જયારે બધા આમ પાતળા, ખાલી પહેરવા પૂરતાના સ્વેટરમાં હોય ત્યારે હું એક સ્વેટર, ઉપર જેકેટ, ટોપી, સ્કાર્ફ – બધું જ પહેરીને ઊભી હોઉં. અને જો ક્લાસમાં ભૂલથી પણ કોઈ પંખો શરુ કરી દે કે એક ઠંડી હવાની લહેર આવી જાય તો પણ મારા મિત્રોને મારા દાંત કકડાવાથી ઉત્પન્ન થતાં સુંદર સંગીત સાંભળવાનો લાભ મળતો.

મને શિયાળો ના ગમે પણ મને બર્ફ( સ્નોફોલ વાળો) બહુ જ ગમે. પણ અત્યાર સુધી હું જેટલી પણ વાર બર્ફ – આચ્છાદિત પ્રદેશોમાં ગઈ હતી ત્યારે બીજી જ ઋતુમાં ગઈ હતી અને fortunately મને દર વખતે સ્નોફોલ, સ્નો બધું જ મળી રહેતું. આમ પણ હિમાલયમાં અમુક પહાડો પર બારેમાસ બર્ફ રહે જ ! પણ ગયા વર્ષે જાન્યુઆરીમાં હું ટ્રેકિંગ માટે ડેલહાઉસી ગઈ અને એ જે શિયાળાનો બર્ફ, એ ઠંડી, ધુમ્મસ, એ અનુભવ હતો તે અલગ જ હતો અને ત્યારથી કદાચ શિયાળો મને ગમવા લાગ્યો. ઠંડીમાં ઠીકરું ગઈ હતી પણ મને અત્યારે કોઈ કહે કે ચાલો સિમલા- સ્પીતી જઈએ, હું રેડી થઇ જ જઉં – શિયાળામાં એટલી ખુબસુરત એ જગ્યાઓ લાગી રહી છે !

arunachal-271   shimla_647_041516030209 (1)

અમદાવાદમાં પણ મને શિયાળાની શરૂઆત ગમી રહી છે. ખાસ કરીને સવાર અને સાંજનો સમય ! મસ્ત ઠંડક હોય, આછું ધુમ્મસ પણ હોય, ચા- કોફીની ચુસ્કી હોય, સવારે ગુલાબી ઠંડી હોય, મસ્ત રંગબેરંગી સ્વેટરમાં સ્કૂલે જવા નીકળેલા ટાબરિયાં હોય, ઊનના સ્કાફ, બંડી અને મફલર દેખાય અને સાંજે પીળો સુરજ ! હા, શિયાળામાં આપણી સાથે સુરજ પણ સુસ્ત થઇ જાય, તેનો તાપ પણ ઓછો અને તેનો રંગ પણ આછો. બપોરે 2 વાગ્યે પણ તાપને બદલે ઠંડક લાગે અને સાંજે સૂર્યાસ્ત સમયે જુઓ તો જાણે ચિત્રમાં કોઈ નાના બાળકે, લીટીની બહાર રંગ ના જવો જોઈએ તેવો ખ્યાલ રાખીને કેસરી-લાલ રંગ ભર્યો હોય તેવો ચોખ્ખો, ગોળ, મોટો સુરજ દેખાય અને આજુબાજુ કોઈ જ કેસરી, પીળી, લાલ ઝાંય નહિ. આખા આકાશમાં માત્ર ગોળ સુરજ જ દેખાય ! હા, ઝાડ લીલાછમ ના દેખાય પણ ખરેલા પીળા,કેસરી પાંદડાથી ભરેલા રસ્તાઓ સુંદર લાગવા લાગે.

શિયાળો મને નહોતો ગમતો પણ એની એક વાત મને બહુ જ ગમતી અને ગમે છે – ખાવાનું. લીલા શાક, વિવિધ ભાજીઓ, મકાઈના રોટલા અને સરસોનું શાક, રીંગણાંનો ઓળો – શિયાળામાં ખાવાની મજા જ અલગ હોય, અને આ બધામાં સૌથી ઉપર બિરાજમાન થાય મારો ફેવરિટ “ગાજરનો હલવો” ! તેમાં પણ સિઝનનો પહેલો હલવો મારા સ્કૂલના ટીચર અમારા માટે લાવતા, અને તે હલવાનો સ્વાદ સાચે એટલો મીઠો લાગે ને ! સ્કૂલમાં આંબળા પણ લઇ જવાના અને પછી વચ્ચે વચ્ચે ટીચરથી છુપાતા ખાવાનું અને આંબળું ખાઈ ઉપર પાણી પી લેવાનું – એટલી ઠંડક તો શિયાળાની ઠંડીમાં પણ ના લાગે ! 😀 એમાં પણ એક ના ગમતી વાત તો હતી જ તે હતા – વિવિધ પીણાઓ, મારા ઘરમાં આંબળાનું, આંબા – હળદરનું, આદુનું – જાતજાતના પીણાં આવે અને બધાએ પીવા જ પડે, તોય આપણે તો મોકો આવ્યે ગાપચી મારી જ લઈએ।.( નવાઈની વાત કે આ વખતે તો મને એ પણ ભાવ્યા ! )

જેમ શિયાળો ના ગમવાનું એક વિચિત્ર કારણ હતું તેમ શિયાળા ગમવાના કારણોમાં પણ એક વિચિત્ર કારણ છે – ગેમ ઓફ થ્રોન્સ ! આ સિરીઝ મેં આ વર્ષે જ જોઈ અને તેમાં ” Winter is Coming” થી “Winter is Here” સુધીની જે સફર છે તેમાં જ્હોન સ્નોની સાથે મને “Winter” પણ ગમવા લાગ્યો !! 😀

images

છેલ્લે,
Happy Winter 🙂

 

Advertisements

The Third Gender !!!

The Third Gender !!!

ગુજરાતીમાં તેમના માટે પાવૈયા” શબ્દ વપરાય છે તે મને આજે જ ખબર પડી. બાકી આપણે હમેંશા “હીજડા”,છક્કા ”  જેવા શબ્દો જ વાપરીએ છીએ. જયારે પણ આપણે તેમને જોઈએ ત્યારે મોં ફેરવી લઈએ છીએ. કઇંક માંગવા આવે તો પણ દુર્વ્યવહાર કરીએ છીએ. એક પ્રકારની સૂગ ચડે છે આપણેને એમનાથી અને  “છક્કા” શબ્દ તો ગાળ બોલતા હોઈએ તેમ બોલતા હોઈશું. ( હકીકતમાં તેમના માટે દરેક ભાષામાં અલગ અલગ શબ્દો છે, કન્નડમાં તેમને “છક્કા” કહે છે.)  હું નાની હતી ત્યારે મને તેમનાથી  ડર લાગતો કારણકે આપણી આસપાસ જોઈએ છીએ તેવા લોકોથી તે અલગ હતા. ઘણા લોકો હજી સુધી પણ એ જ માને છે કે તેઓ સ્ત્રીઓનો વેશ સર્જી આવનાર પુરુષો છે અને માત્ર રૂપિયા કમાવવા માટે તેઓ એવું કરે છે.

અનુશ્રી ફડણવીસ કરીને એક ઇન્સ્ટાગ્રામર છે જે મુંબઈની ટ્રેનના લેડીસ કમ્પાર્ટમેન્ટના વિવિધ દ્રશ્યો અને તેના વિષે થોડી વાત તેના ઇન્સ્ટાગ્રામ પેજ પર શેર કરતી હોય છે. હમણાં તેને ” પ્રિયા” નામની હીજડા સમાજની સભ્યનો ફોટો શેર કરેલો.  23 વર્ષની પ્રિયાએ મુંબઈની મીઠીબાઇ કોલેજમાંથી “ઇન્ડસ્ટ્રીઅલ સાયકોલોજી”નો અભ્યાસ કર્યો છે. હાલ તે આસિસ્ટન્ટ ડાયરેક્ટર તરીકે બાલાજી પ્રોડકશનની કેટલીક સીરિયલમાં કામ કરે છે. તેનું કહેવું છે કે ” ઘણી જગ્યાએ તેને  sexual harassment નો સામનો કરવો પડ્યો છે. કોઈ માણસ તેમની સાથે વાત કરે તો તેને પણ લોકો શંકાની નજરે જોવે છે . ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રીમાં તો હજી પણ તેને થોડી ઘણી રિસ્પેક્ટ મળે છે. પણ જ્યાં સુધી સમાજ  તેમને સ્વીકારશે નહિ, ત્યાં સુધી તે લોકો કોર્પોરેટ ઇન્ડસ્ટ્રીમાં કામ નહિ કરી શકે. તમે જાગૃતિ લાવી શકો છો પણ બધા જ લોકોના મન, વિચારો નહિ બદલી શકો.”  મને આ વાંચીને નવાઈ લાગી કારણકે હું પણ અત્યાર સુધી એ જ માનતી હતી કે તે લોકો સારા પ્રસંગે કે ટ્રેનોમાં રૂપિયા મંગાવાનું જ કામ કરે છે અથવા મનોરંજન આપે છે. પણ મુંબઈમાં મોટા ભાગના હીજડા સમાજના સભ્યો પ્રોસ્ટિટ્યૂશન સાથે જોડાયેલા છે અને તેમાંથી મોટા ભાગના એઇડ્સ જેવી બીમારીથી પીડાય છે. કારણકે નથી તેમને યોગ્ય શિક્ષણ મળતું કે નથી તેમને યોગ્ય મેડિકલ સારવાર મળતી – નોકરી તો દૂરની વાત છે.

હીજડા  જાતિનો ઉલ્લેખ આપણા પુરાણોમાં પણ થયેલો છે. જેમાં રામાયણ અને મહાભારત પણ આવી જાય. યક્ષ, ગંધર્વ સાથે “કિન્નરો”નો ઉલ્લેખ પણ જોવા મળે છે. શિવનું તો એક રૂપ “અર્ધનારીશ્વર” ગણાય છે અને આજે પણ હીજડા સમાજમાં તે પૂજાય છે. કહેવાય છે કે બહુચર માંના આશીર્વાદ તેમની પર હોવાથી તેમને શુભ પ્રસંગોની આગોતરી જાણ થઇ જાય છે. તે કોઈને પણ આશિર્વાદ કે શ્રાપ આપવા સક્ષમ હોય છે. મુઘલ શાસન દરમિયાન તો હીજડાઓની દરબારમાં પણ હાજરી નોંધાતી. ખાસ કરીને તેમને મુઘલ બેગમોના “હરમ” (કક્ષ) ના રક્ષણ માટે નિયુક્ત કરવામાં આવતા. કશ્મીરમાં લગ્ન સબંધો બાંધવામાં તેમની મુખ્ય ભૂમિકા રહેતી. પરંતુ અંગ્રેજ શાસન દરમિયાન યુરોપિયન લોકોની રૂઢિચુસ્તતા અને અણગમાને કારણે “હીજડા સમાજ”ને લોકો અપરાધી તરીકે જોવા લાગ્યા. જો તેઓ શુભ પ્રસંગે નાચતા જોવા મળે તો તેમને 2 વર્ષ જેલની સજા થતી. અને અંગ્રેજો ગયા પછી પણ લોકોની માનસકિતા આ જ પ્રકારની રહી. તેના કારણે જ તેમને ધુત્કાર, ભેદભાવ, છેડતી, શિક્ષણ, નોકરીનો અભાવ – વગેરે સહન કરવું પડે છે.

1994માં છેક તેમને વૉટિંગ કરવાનો અધિકાર આપવામાં આવ્યો. છતાંય તેમાં તેમને ફરજીયાત “M ” કે “F ” લખવું પડતું.  1998 માં પહેલી વાર કોઈ કિન્નર સમાજના સભ્યને પબ્લિક ઓફિસરની કામગીરી સોંપવામાં આવી. ત્યારબાદ બિહારમાં તેમને ટેક્સ – કલેકટર તરીકે કામગીરી સોંપાઈ. છતાંય છેક 2014માં સરકાર તરફથી તેમને એક અલગ ઓળખ મળી – ” થર્ડ જેન્ડર” તરીકેની. સરકારી ઓળખપત્ર પર “E”  ( Eunuch ) લખવા લાગ્યું. અત્યાર સુધી તેમને લગ્ન કરવાનો અધિકાર નહોતો. 2016માં પ્રથમવાર કોઈ  કિન્નર ના લગ્ન થયા. આ જ વર્ષમાં પહેલીવાર કોઈ ટ્રાન્સજેન્ડર મોડેલ “લેકમે ફેશન વીક“માં રેમ્પ પર ચાલી. કોચી મેટ્રો દ્વારા, જે લોકો અત્યાર સુધી ટ્રેનમાં ભીખ માંગતા હતા તેવા 23 લોકોને નોકરી આપવામાં આવી. ત્યાર બાદ તેમના દ્વારા જ ટ્રાન્સજેન્ડર સ્ટાફને તકલીફ ના થાય માટે “નોન – સેક્સ” બાથરૂમ ( જેમાં કોઈ પણ જાતિનું વ્યક્તિ જઈ શકે ) બનાવવામાં આવ્યા. છતાંય હજી પણ તેઓ પબ્લિક બાથરૂમનો ઉપયોગ નથી કરી શકતા !  2015માં મુંબઈની હીજડા એક્ટિવિસ્ટ લક્ષ્મી નારાયણ ત્રિપાઠીની આત્મકથા Me Hijra, Me Laxmi ” પ્રકાશિત થઈ અને જેના દ્વારા હીજડા સમાજ વિષે ઘણું બધું જાણવા મળ્યું. કલ્કી સુબ્રમણિયમ નામ એકટીવિસ્ટને આ વર્ષે જાન્યુઆરીમાં હાર્વડ યુનિવર્સીટી દ્વારા સમિટમાં આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું  હતું.

” લોકો અમારા પર ડોક્યુમેન્ટ્રીસ, ફિલ્મો બનાવે છે છતાંય હજી પણ અમારે ગંદી કમેન્ટ્સ, લોકોના ધુત્કારનો સામનો કરવો પડે છે.” ઘણા બધા ફેરફાર આવ્યા છતાંય હજી લોકો તેમને સ્વીકારતા નથી. મોટા ભાગના હીજડા સમાજના સભ્યો પ્રોસ્ટિટ્યૂશન સાથે જોડાયેલા છે. પોલીસ પણ તેમને મદદ નથી કરતી. જો કોઈ પોલીસ સ્ટેશન પર ફરિયાદ કરવા જાય તો તેમનો જ વાંક માનવામાં આવે છે કારણકે તે હીજડા  છે. તેઓ સામાન્ય રીતે રહી નથી શકતા , મુંબઈની ચાલીઓમાં પણ તેમની પાસે સામાન્ય કરતા ત્રણ ગણો ભાવ લેવામાં આવે છે. હા, ઘણીવાર તેઓ ઉગ્ર રીતે વર્તે છે પણ જેમની સાથે ડગલે ને પગલે ભેદભાવ થતો હોય તેમને માટે ઉગ્ર રીતે વર્તવું કદાચ સામાન્ય વાત છે . કિન્નરોને કદી સામાન્ય માણસ ગણવામાં જ નથી આવ્યા, પહેલા તેમને દેવી સ્વરૂપ માનવામાં આવતા અને હવે તેમને અપરાધી તરીકે જોવામાં આવે છે. તેઓ સ્ત્રીના વેશમાં પુરુષ નથી પરંતુ પુરુષના શરીરમાં સ્ત્રીનો આત્મા છે. રૂપિયા આપવા ન આપવા , આપણી મરજી છે પરંતુ કમ સે કમ સારો વર્તાવ તો કરી જ શકીએ છીએ. કારણકે ” They are HUMANS, They are THIRD GENDER” 

( my article in Vicharyatra magazine ! )

बावरी बारिश ..!!

बावरी बारिश ..!!

 

बावरी बारीश

वो आई थी कुछ देने मुजे,

एक हल्का हवा का झोका, थोड़ी भीगी – सी खूश्बू

और इंन्द्रधनुष के दो-चार रंग

लेकिन मैं कम्प्यूटर की windows खोलकर बैठी थी,

वो खिड़की पर कुछ बूंदे चिपका कर चली गई ।

વરસાદ અને કવિતાને કંઈક અજીબ જ કનેક્શન છે. આ બાજુ વરસાદ શરૂ થાય અને મનમાં આમ કવિતાનાં ખાબોચિયાં ભરાય ! મોસમ અને મન બંને વિશે અનુમાન લગાવુ મુશ્કેલ હોય છે. ક્યારેય શું થઈ જાય એ ખબર ના પડે. 🙂 તેમાં પણ સવારે અલાર્મ ક્લોક કે મમ્મીની બૂમોને બદલે વરસાદના અવાજથી ઉઠાવાની મજા જ અલગ છે. સ્કૂલમાં નાના હતા ત્યારે લખતા હતા કે વરસાદ દરેક વસ્તુમાં નવી ચેતના જગાડે છે. અને આજે ઘણા સમય પછી બ્લોગમાં પણ લાવી દીધી. પણ બહુ લખવું નથી. જેણે આ લખવા પ્રેરી છે તેને થોડું attention આપી દઉં. 😉 હેપી મોન્સૂન !! 🙂

 

સફરનામા

સફરનામા

“સફરનામા…..!

તેરી ઓર સે ઉઠા મેરી ઓર કો કદમ પહેલા,

મિલેંગે હમ…!!! ”  (movie – Tamasha )

હિમાલયના પહાડો પણ મને કદાચ આ જ કહી રહ્યા હશે જયારે મેં પહેલીવાર તે  સફેદ પહાડોની ટોચ જોઈ!

અમદાવાદમાં મને એક જ વસ્તુ નથી ગમતી અને એ છે પહાડની કમી. અને એટલે જ જયારે પણ મને એવું પૂછવામાંઆવે કે ફરવા ક્યાં જઉં છે  ત્યારે હું mostly એ જ જગ્યાઓ prefer કરું કે જ્યાં પહાડ હોય. અને એમાં પણ જો મોટો આંટો મારવાનો હોય તો તો ફટ દઈને મોં પર આવી જાય ” ચાલો હિમાલય” ! તે પછી ઉત્તરાખંડમાં કૌશાનીના પહાડ હોય કે અરુણાચલમાં તવાંગ. હિમાલય એટલો વિસ્તર્યો છે ને કે તમે ઉત્તર બાજુ જાવ એટલે ક્યાંક ને ક્યાંક તો દર્શન આપે જ. ક્યારેક આછી -પાતળી ઝલક મળે તો કયારેક આખા ને આખા સમાઈ જઈએ. એમાં પણ બર્ફ , ઠંડી, ધ્રુજાવી દે તેવો વરસાદ, પવન , ફેલાયેલા શંકુદ્રુમના જંગલો, અને એ ધ્રુજતા હાથે, કડકડાટ દાંતે ગરમ ચા કે કોફીની ચૂસકી લો ને સામે તાજા સૂર્યકિરણનો સહારે જામી ગયેલાં બરફને ખંખેરતો અને પોતાના બંને હાથમાં નાના બાળકોની જેમ વાદળોને ઉંચકેલો હિમાલય દેખાય એટલે તમારો ફેરો સફળ

16830962_1423833624324732_738157094681062955_n

 

જેટલી પણ વાર એ પહાડોમાં જાઉં છું દર વખતે હું આ ઉપરની તસ્વીર લઈને પાછી આવું છું. પણ છતાંય એ દરેક તસ્વીરમાં અલગ રંગ હોય છે. કઇંક નવું હોય છે. રાત્રે મને આકાશ અને પહાડ સરખા લાગે છે. અંધારામાં પહાડ પર ક્યાંક ક્યાંક, ઝીણા ઝીણા ઝબૂકતાં બલ્બની રોશનીઓ અને રાત્રીના તારાઓથી ટમટમતું આકાશ – બંને same. પહાડી વિસ્તારમાં રાત્રિનું આકાશ જોવાની પણ અલગ મજા છે. જાણે જાંબલી-કાળા રંગની ઓઢણીમાં સફેદ ઝીણી ઝીણી ભાત હોય ને તેવું લાગે.img_20170125_105800

 

arunachal-271રાત્રે કાળા ડિબાંગ લાગતા આ પહાડને સવારે સૂર્યોદય પહેલા જુઓ તો આખું અલગ જ સ્વરૂપ દેખાય. આછું અંધારું હોય, ક્યાંક ક્યાંક બત્તીઓનો આછો પીળો પ્રકાશ અને ચારે બાજુ બધું ભૂરું-ભૂરું, ભૂરો બરફ, ભૂરું આકાશ, ભૂરા પહાડી ઢોળાવો , રસ્તા અને શાંત આંખે સૂરજની રાહ જોતો ભૂરો હિમાલય. અને બસ પછી આંખો ત્યાંથી ખસે જ નહીં. મનને કઇંક અલગ જ શાંતિ મળે. ધીમે ધીમે વાદળો ખસતા જાય, ધુમ્મસ આછું થતું જાય અને સૂર્યોદય સાથે હિમાલયની  એ વિશાળ શ્રેણી પરનો બરફ સોનેરી રંગે રંગાઈ જાય. ત્યાંનો તો વરસાદ પણ અલગ ! સળંગ ના આવે પણ આવતો – જતો રહે અને તરત જ  રંગબેરંગી છત્રીઓ ખુલી જાય, પહાડમાંથી અગણિત નાના નાના ઝરણા ફૂટી નીકળે અને મેગી-મોમોઝના સ્ટોલ્સ પર સંખ્યા વધી જાય. અને તેમાં પણ સ્નો – ફોલ થાય એટલે  જ્યાં જ્યાં બરફ ના હોય  – ત્યાં રસ્તા પર, ઘરના છાપરા પર, કે આપણા જેકેટ પર, નાના નાના સફેદ મોતી વેરાયેલા હોય તેવું  લાગે.

arunachal-233

હિમાલયની કુદરતી સુંદરતાની સાથે ત્યાંની સંસ્કૃતિ, ત્યાંના રહેવાસીઓ પણ સુંદર છે. ત્યાંના મોટા ભાગના લોકો મને  દિલના સાફ, caring અને હમેંશા મદદરૂપ  – સ્વભાવવાળા જોવા મળ્યા છે. જેમ કે અરુણાચલના તવાંગમાં જયારે ત્યાંની સૌથી ઊંચી peak પર જઈને પાછા આવ્યા ત્યારે અમે બધા જ ઠરી ગયા હતા. અમે જે ગેસ્ટ હાઉસમાં રોકાયેલા ત્યાંના માલિકે, અમે કઈ જ કહ્યું  નહોતું છતાં પણ, અમારા રૂમમાં હીટર, અમારા પગ શેકવા માટે ગરમ પાણી અને સાથે સૂપ આપીને ગયા. તે જ રીતે ડેલહાઉસીમાં અમે એક restaurant માં ગયા જ્યાં વેજ – નોનવેજ બંને પ્રકારનું ફૂડ મળતું હતું અને અમે ઓર્ડર કર્યો ત્યારે ત્યાંના કર્મચારીએ જણવ્યું કે ” અમે અત્યારે એક જ તવા પર બંને food બનાવીએ છીએ તો તમને ચાલશે ?”  આ વસ્તુ એમણે કહી ના હોત તો અમને ખબર નહોતી પડવાની પણ છતાંય તેમણે જાણ કરી. આવા ઘણા ઉદાહરણો છે જેમાં લોકો એ selflessly અમને મદદ કરી હોય.
arunachal-167સિક્કિમમાં પેલિંગ નામનું નાનું ગામ છે, આવી રીતે પહાડોમાં જ વસેલું, ત્યાં અમારી સાથે જે ડ્રાઈવર હતો તે ખુબ નિખાલસ। તે કહે,” આખા સિક્કિમમાં પેલિંગના લોકો સૌથી વધારે બુદ્ધુ, સૌથી મૂર્ખ પ્રજા” અને પછી પોતે પેલિંગનો  હોવા છતાંય પોતાની પર જ જોક બનાવીને અમને હસાવે।  તેણે અમને કહ્યું હતું કે ” તમે લોકો સારા છો તેથી તમને બધા સારા જ લોકો મળશે।” જે મને હજી પણ inspire કરે છે કે હું બધા સાથે સારું વર્તન કરું અને જો તમે કોઈની સાથે સારી રીતે રહેશો તો એ લોકો તમને યાદ રાખવાના જ છે.

 

100_5413

arunachal-369

આ સાથે  લાલ લાલ ગાલ ધરાવતા,  એક જ રંગના સ્વેટર પહેરી, ધીરે ધીરે  પહાડ ચઢી સ્કૂલે જતા ભૂલકાઓ,  પીઠ પાછળ બાસ્કેટ લટકાવી, ચાના બગીચામાં કામ કરતી યુવતીઓ,  નીલી આંખો ધરાવતા, લાંબો કાળો કોટ પહેરેલા યુવાનો,  માથા પર પહાડી ટોપી પહેરેલા, મોમોઝના  સ્ટોલ  પર બેસી , કસ્ટમરની રાહ જોતા કાકાઓ,  ઝીણી આંખો, કરચલી વાળું મોઢું, ગરમ કપડાં પાથરીને બેસેલી અને ઉનથી કૈંક ગૂંથતી વૃદ્ધાઓ, ખુબ ઠંડીમાં, લગભગ 10000 ફીટ ઉપર,  મોઢા પર સ્કાર્ફ બાંધી,પથ્થરો તોડવાનું કામ કરતી પહાડી મહિલાઓ અને

arunachal-267

તેનાથી પણ ઉપર, આખા રસ્તે, કાબરચીતરા પોષાકમાં સજ્જ, ખડે પગે તૈનાત, માત્ર એક વ્યક્તિ જ ઉભો હોય અને આજુબાજુ એક ચકલું પણ ના ફરકતું હોય, ચારેબાજુ સફેદ બરફની ચાદરો અને ઠંડી,  તોફાન,પવન, વરસાદ બધું જ સહન કરતા હોય તેવા આપણા આર્મીના જવાનો – આ છે હિમાલય !  આ પહાડી જીવન જેટલું રમ્ય લાગે છે તેટલું જ કઠિન પણ છે  અને તેનો કદાચ ત્યાં રહીએ તો જ અનુભવ થાય.

 

 

 

Arunachal 243.jpg

ચારે બાજુ ફરફરતી, બૌદ્ધ ધર્મની પાંચ રંગની ધજાઓ, બહાર રંગબેરગી ફૂલોના કુંડા મુકેલા લાકડાના ઘરો, પહાડ ફરતે ગોળ – ગોળ બનેલા, વાંક – ચુકા રસ્તાઓ અને તેવી જ  રીતે  વહેતી, ચોખ્ખું પાણી અને લીસા ગોળ પથ્થરોવાળી નદીઓ ધરાવતા હિમાલયના પહાડો પર ચાલતી બસની બારીમાંથી માથું બહાર કાઢતા જે ઠંડો, ભેજયુક્ત પવન  મોં પર અથડાય ને તેમાં મને હિમાલયનો શ્વાસ સંભળાય છે. અને એટલે જ જયારે પણ તક મળે ત્યારે હું આ પહાડોમાં, આ હસીન વાદિયોંમાં ખોવાઈ જવા ઈચ્છું છું.

 

100_5166

 

 

સરવૈયુ

સરવૈયુ

વર્ષના છેલ્લા દિવસો બાકી રહે એટલે of course એક વાર તો વિચાર આવી જ જાય કે ” અરે , વર્ષ પૂરું પણ થઇ ગયું ?” અને આ સવાલની સાથે જ આખા વર્ષ દરમિયાન શું શું થયું તે બધું ધીમે ધીમે યાદ આવતું જાય. તેની સાથે નવા વર્ષમાં “આમ કરવું છે હવે તો ” તેવા plans બનવા માંડે. ગુજરાતીમાં આ process માટે એક સરસ શબ્દ છે – “વીતેલા વર્ષનું સરવૈયું”. “સરવૈયું” એટલે balance sheet. આખા વર્ષમાં શું થયું તેની હિસાબ કિતાબ. જે પણ સારી – નરસી ઘટનાઓ બની હોય તેનું સરવૈયું કાઢવાનું.

આખા વર્ષમાં આપણા બધા પાસે એવી એક ક્ષણ તો હોય જ કે જયારે આમ “I am the top of the world ” વાળું ફીલ થયું હોય. જયારે દુનિયાના સૌથી ખુશ વ્યક્તિ આપણે હોઈએ. પહેલી વાર પોતાના નવજાત શિશુને હાથમાં લેવાની ક્ષણ હોય કે પછી કોઈ અચિવમેન્ટ મેળવી હોય ! અને એક ગમગીન ક્ષણ પણ હોય – જાણે બધું દુઃખ ભગવાને આપણને આપી દીધું હોયને તેવું લાગે। કોઈક સ્વજનનું મૃત્યુ , કોઈનું બ્રેક – અપ , દોસ્ત સાથે ઝઘડો, ખુબ મહેનત કર્યા પછી પણ જોઈતું રિઝલ્ટ ના મળ્યું હોય, બોસે બધાની સામે insult કરી હોય…વગેરે. એક એવી moment પણ હોય કે જયારે  મન એકદમ શાંત થઇ ગયું હોય – peaceful state – વાળી ક્ષણ –  રિવરફ્રન્ટ પર બેઠા, એક નજરે નદીમાં ઉઠતી લહેરોને જોયા કરતી વખતે મને આ અનુભવ થયેલો. પછી  “આજ કુછ તુફાની કરતે હૈ” વાળી ક્ષણ – કૈંક અલગ કર્યું હોય કે આપણી સાથે બન્યું હોય. કૈંક એવું જે પહેલા ક્યારે ના થયું હોય, તદ્દન નવું. એમાં પછી બધું આવી જાય – પહેલી વાર સાડીમાંથી જીન્સ પહેર્યું હોય કે પછી પહેલી વાર કોઈ છોકરી સાથે વાત કરી હોય.

વર્ષમાં એક “સંતોષ” વાળી કે “હા….શ” વાળી પણ moment પણ હોય છે. જયારે આમ બધું જ પાર પડ્યું હોય. દીકરાની નોકરી લાગી ગઈ હોય કે પછી મનગમતી કોલેજમાં એડમિશન મળી ગયું હોય. ક્યારેક સીરિયલમાં હીરો – હિરોઈન વચ્ચે થયેલી ગેરસમજો દૂર થઈ જાય ત્યારે પણ આ વાળી ફીલિંગ કેટલાક  લોકોને આવતી હોય છે તે મેં જોયેલું છે. 😛 😀 આમ “જીવમાં જીવ બેઠો” જેવો અનુભવ થાય. સાથે એકાદ “નિરાશાજનક ક્ષણ” પણ હોય ! ત્યારે આમ આખી દુનિયા, પૃથ્વી, તારા, ગ્રહો, નક્ષત્રો , નસીબ – આ બધુ જ આપણી વિરુદ્ધ હોય એવુ લાગે. કોઈને આપણી પડી નથી ને મનમાં બધુ છોડીને હિમાલય જતા રહીએ તેવા જ વિચારો આવે. પણ તેની સાથે જ એક નવી શરુઆત કરવાની moment પણ જોડાયેલી હોય છે. એક ” ભયાનક ક્ષણ” પણ હોય –  જયારે આપણે સૌથી વધારે ડરી ગયા હોય. કોઈ હોરર મુવી જોયું હોય કે પછી કોઈ એક્સીડંટ થયો હોય  જેમાં માંડ માંડ બચ્યા હોઈએ. અને એક ” Regret moment” હોય  – જેનો એ ક્ષણથી લઈને આજ સુધી આપણે પસ્તાવો કર્યો હોય અને કદાચ lifetime સુધી એ રહેવાનો હોય.

આ બધી જ અને આવી બીજી અનેક ક્ષણો આપણી સાથે દર વર્ષે બનતી રહે છે.  આપણી પાસે દર વર્ષે  ” most happiest” કે “most horrible” moments  હોય છે  અને તેવી જ  રીતે – ” most exciting” ,”most terrific” ,”most lovely” ,” worst”, “best” etc etc . પણ આ ક્ષણોના કારણો બદલાતા હોય છે ક્યારેક જૂનું મનગમતું શર્ટ કોઈને બરાબર ફિટ થઇ જાય એ  most happiest  ક્ષણ હોય છે તો બીજા માટે મનગમતો સાથ મળ્યો હોય તે. કારણો, ઘટનાઓ  બદલાતા રહે પણ આપણે બધા વર્ષ દરમિયાન આ બધાનો જ અનુભવ કરીએ છીએ.

હમણાં મેં મારી 11 ધોરણની મારી ડાયરી ખોલી હતી. તે વખતે હું મારી ડાયરીમાં શરૂઆતમાં બે પાનાં ખાલી રાખતી. એકનું title ” વર્ષની બેસ્ટ moments” અને બીજાનું “વર્ષની ખરાબ moments”. આખા વર્ષમાં જે પણ સારી-ખરાબ ઘટનાઓ બની હોય તે ધીમે ધીમે લખાતી જતી. હમણાં જયારે ડાયરી ખોલી ત્યારે પહેલું પાનું આખું ભરેલું હતું જયારે બીજા પાનાં પર માંડ બે – ત્રણ  વસ્તુઓ  લખેલી હતી. પછી મને યાદ આવ્યું કે હુ તે લિસ્ટ બનવતા પહેલા દરેક ઘટના વિષે વિચારતી કે આ સાચે સૌથી ખરાબ ઘટના છે ? શું આ લિસ્ટમાં આવી શકે ? અને એટલે જ કદાચ બે ત્રણ વસ્તુઓથી વધારે મને કઈ લખવા યોગ્ય નહોતું લાગ્યું. આજે હું એ વાંચું છું તો મને થાય છે કે દર વર્ષે આવા બે પાના લખવા જોઈએ. કદાચ ત્યારે realize  થાય કે જે ક્ષણ સૌથી ખરાબ હતી એ ખરેખર લિસ્ટમાં આવી શકે ?!! અને સાથે બેસ્ટ moments નો ઢગલો તો નફામાં મળે. તો છેલ્લે આવનાર વર્ષમા બધાને જ આ બધી જ ક્ષણો માણવા મળે તેવી શુભેચ્છા and ‘Happy New Year.’ 🙂 🙂 

He is not Chhotu !

He is not Chhotu !

14 નવેમ્બર એટલે બાળદિન. સોશિયલ મીડિયા પર ઘણા લોકોએ પોતાના બાળપણના ફોટા મૂક્યા તો કેટલાકે પોતાના બાળકોના ફોટા મૂક્યા. છાપામાં  વિવિધ શાળાઓમાં અને બીજી જગ્યાએ બાલ દિનની ઉજવણી  કેવી રીતે થયી તેના આર્ટિકલ્સ વાંચ્યા. વૉટ્સઅપ પર ” દરેક માણસની અંદર એક બાળક છુપાયેલું હોય છે..વગેરે વગેરે” જેવા મેસેજીસ ફોરવર્ડ થયા. પરંતુ અમુક બાળકોએ તેમનો બાળદિન કોઈક ઢાબા પર વાસણ ધોતા, ભર બપોરે તડકામાં ટ્રાફિક સિગ્નલ પર  નાની વસ્તુઓ વેચતા કે ચ્હાની લારી પર ગ્રાહકોને ચ્હા પહોંચાડતા ઉજવ્યો હશે. આમાંથી કોઈએ કદાચ ગાળ કે માર પણ ખાવો પડ્યો હશે, ધુત્કાર સાંભળવવો પડ્યો હશે અથવા ભૂખ્યા પેટે સૂવું પણ પડ્યું હશે.

14મી નવેમ્બરે યૂટ્યૂબ પર TVF દ્વારા “He is not chotu” નામનો  વિડીયો અપલોડ કરાયો છે. 5-6 મિનિટના  આ વિડીઓમાં ઘરકામની જોબ માટે બાળકોનો ઇન્ટરવ્યૂ લેવાઈ રહ્યો  છે. છેલ્લે સવાલ પૂછવામાં આવે છે કે  – “છેલ્લા પાંચ વર્ષ પછી તમે તમને ક્યાં જુવો છો ?”  અને ના તો “છોટુ” પાસે તેનો જવાબ છે અને ના તો કદાચ આપણી પાસે ! આપણી આસપાસ , દરરોજે આપણે  આવા અસંખ્ય નાના બાળકો જોઈએ છીએ કે જેઓનું બાળપણ ખોવાઈ ગયું છે. ફુગ્ગા રમવાની ઉંમરે તેઓ ફુગ્ગા વેચતા હોય છે. આપણે સૌ  જાણીએ છીએ કે  “બાળમજૂરી ” એક ગુનો છે અને સરકારે તેની વિરોધમાં ઘણા કાયદાઓ પણ બનાવ્યા છે પરંતુ આપણે જોઈએ છીએ, બે મિનિટ વિચારીએ છીએ, 5 મિનિટ દુઃખ અનુભવીએ છીએ અને પછી આપણી દુનિયામાં વ્યસ્ત થઇ જઈએ છીએ. આજે ઇન્ડિયામાં લગભગ 1 કરોડ કરતા પણ વધારે બાળમજૂરો કામ કરે છે અને મોટાભાગના બાળકોને બળજબરીથી કામ કરવા મોકલાય છે – કાંતો માતા પિતા પોતે મોકલે છે અથવા તેમને ખરીદાય છે.  ભણવાનું તો દૂરની વાત છે પરંતુ તેમને પૂરતું રહેવાનું કે જમવાનું પણ મળતું નથી અને માનસિક કે શારીરીક શોષણ થાય તે અલગ. અને આ કારણોને લીધે  “છોટુ” કે “ટેણી” કહીને બોલાવતા આ બાળકો ભવિષ્યમાં ક્યારેય પોતાનું નામ નથી બનાવી શકતા.ઘણી વાર ખરાબ આર્થિક પરિસ્થિતિ કે બીજા કારણે બાળકો જાતે જ ઘરમાં મદદ કરવા કામ કરતા હોય છે. હમણાં જ  મેં એક કિસ્સો વાંચ્યો જેમાં તે બાળકી સવારે શાળાએ જતી હતી અને સાંજે બબલ -સ્ટિક વેચાતી હતી જેથી તેના પરિવારને મદદ કરી શકે. પરંતુ આવા કિસ્સા ઘણા ઓછા જોવા મળે છે.

ઘણા  NGO , foundations આ બાળમજૂરીને દૂર કરવા કામો કરી રહ્યા છે. પરંતુ જરૂરી નથી કે લીગલ રીતે જ આપણે તેમને મદદ કરી શકીએ. આપણે તેમની સાથે સારી રીતે વાત તો કરી શકીએ ને ? તેમની સાથે સારો વર્તાવ કરીએ, તેમને ધુત્કારીએ નહિ અને ક્યારેક તેમની સાથે વાતચીત કરીને પણ આપણે તેમને મદદ કરી શકીએ છીએ. દિવાળીમાં મને એક  મેસેજ આવ્યો હતો કે તમારી કાર કે તમારી બેગમાં બિસ્કિટના પડીકા, ચોકલેટ્સ, પાણીની નાની બોટલ્સ કે નાની અમુક વસ્તુઓ રાખો અને આવા જે નાના બાળકો કામ કરતા દેખાય તેમને આપો and with a SMILE ! ઘણીવાર તેમને પૈસા કરતા વધારે સ્મિત કે હૂંફની જરૂર હોય છે. આ વસ્તુ માત્ર દિવાળીમાં શું કામ, અપને 365 દિવસ કરી શકીએ છીએ.

મને યાદ છે એક વાર હું બહાર ફરવા ગઈ હતી અને ત્યાં એક યંગસ્ટરનું ગ્રુપ કેમેરાથી એકબીજાના ફોટા પડતું હતું, સાઈડમાં કિચેન વેચતી નાની છોકરી ઉભી હતી અને ક્યારની તેમને જોતી હતી. તેમાંથી એક જણનું ધ્યાન ગયું અને તેણે તે છોકરીને બોલાઈ અને  પૂછ્યું કે તારે ફોટો પડાવવો છે તો પેલીએ તો ના પાડી. થોડીવાર વધારે કહ્યું પછી પેલીએ કહ્યું કે મારે ફોટો પડાવવો નથી પણ પાડવો છે. પેલાએ થોડું વિચાર્યા પછી તેને કેમેરો આપ્યો  અને કેવી રીતે  ફોટા પડે તે બતાવ્યુ. અને તે કેમેરા પકડતી વખતે તે છોકરીના મોઢા પર જે સ્માઈલ હતું, બે ત્રણ ફોટા પડ્યા તેણે  અને પછી ફટાફટ આપીને તેના સામાન પાસે દોડી , ત્યાં તો અડધેથી પાછી આવી અને મસ્ત રીતે તેની દેશી ભાષામાં “થેંક્યુ” કહ્યું.  ન’તો તેણે  તેની વસ્તુ વેચવાનો પ્રયત્ન કર્યો કે ન તેને કોઈ રૂપિયા માંગ્યા પણ તેના મોઢા પર જે ખુશી હતી  તે સાચે અમૂલ્ય હતી.  આપણે તેમની સ્થિતિ સુધારી ના શકીએ પણ થોડી ખુશી તો આપી જ શકીએ છીએ.

આવી જ રીતે એક બીજો કિસ્સો છે. એક બહેન, જેઓ રિટાયર્ડ ટીચર હતા. તેમના ઘરે કામ કરવા આવતા બહેન તેમની છોકરીને લઈને આવતા અને તે પણ ઘરકામમાં મદદ કરતી. હવે આ બહેનને તે ગમતું નહિ. તેમણે પેલા બહેનને ઘણું સમજાવ્યા પણ તે માન્યા નહિ. અંતે તેમણે  કહયું કે હું તને વધારાના રૂપિયા આપું તમે કામ કરો ત્યાં સુધી આ છોકરીને અહીંયા મૂકી જવાની. આ સાથે જ તેમને વિચાર્યું કે આવા તો ઘણા માં-બાપ હશે કે જેઓ પોતાના બાળકોને પણ કામમાં જોડતા હશે  અને તેમને આવી રીતે બે-ચાર કામવાળી બાઈઓના  છોકરી-છોકરાઓને ભેગા કર્યા. તેઓ દરોજે તેમને રમાડે, ભણાવે, વાર્તાઓ કહે અને કઇંક નવું શીખવાડે. અને આગળ જતા ઘણા પ્રયત્નો પછી તેઓ’  તેમને શાળામાં એડમિશન અપાવવામાં પણ સફળ રહ્યા.

આવી ઘણી નાની નાની વસ્તુઓ છે જે આપણે કરી શકીએ છીએ. જેમકે, આપણા ત્યાં કામવાળા તેમને બાળકોને લઈને આવે તો તેમને રોકી શકીએ છીએ. રસ્તા ઉપર નાની નાની વસ્તુઓ વેચતા બાળકોને  સ્મિત ના આપી શકીએ તો કૈં નહિ પણ at least ધુત્કારીએ તો નહિ. કારણકે તેમાંથી ઘણા બાળકો માનસિક અથવા શારીરક રીતે પીડાતા હોય છે. બની શકે આપનો એક સારો શબ્દ અથવા કોઈ નાનું કામ તેમને થોડી ક્ષણોં માટે ખુશી આપી શકે. અને ઉપર મેં જે વીડિઓની વાત કરી છે તેની લિંક આ  – he is not chotu !  ( ખરેખર ખુબ સુંદર વિડિઓ છે )  🙂

 

 

Ace against Odds

Ace against Odds

હમણાં જ ટેનિસ સ્ટાર સાનિયા મિર્ઝાની બુક “ Ace against Odds”  આવી અને તે માટે એક જાણીતાં ન્યુઝ રિપોર્ટર તેનો interview લઈ રહ્યા હતાં. તેમણે સવાલ કર્યો કે સાનિયાએ તેની બુકમાં તે ઉલ્લેખ નથી કર્યો કે તે ક્યારે “સેટલ” થશે? ક્યારે “માતૃત્વ” ધારણ કરશે ? એવું લાગે છે કે તે હમણાં “સેટલ” થવા માંગતી નથી. તેની સામે સાનિયાએ જવાબ આપ્યો કે તમને નથી લાગતુ કે હું સેટલ છુ ? હંમેશા સ્ત્રીઓએ આ પ્રશ્નનો સામનો કરવો પડે છે ભલે પછી તે ન્ંબર વન ખેલાડી હોય. આ સાંભળ્યા પછી પેલા ભાઈએ તો તરત માફી માંગી અને પછી તેમણે કહ્યું પણ ખરું કે હું કોઈ પુરુષ ખેલાડીને આ સવાલ ન પૂછત કદાચ.

ના, મારે કોઈ ફેમીનીસમની વાત નથી કરવી, પણ લગ્ન કરવા, માતૃત્વ કે પિતૃત્વ ધારણ કરવુ તે બન્ને માટે એટલુ જ મહત્વનુ છે નહીં કે માત્ર સ્ત્રી માટે જ. આજે છોકરીઓના ભણતર વિશે સમાજમા ઘણી જાગૃતિ જોવા મળે છે, છોકરીઓ ભણી રહી છે, આગળ વધી રહી છે. દુર દુર ના ગામડાઓ – શહેરોમાંથી છોકરીઓ હોસ્ટેલમાં રહે છે અને ભણે છે. સારું લાગે છે. હું ખુશ થઈ જાઉ છું જ્યારે હું સાંભળુ કે છોકરીઓને આગળ ભણાવવી જ જોઈએ, ગ્રેજ્યુએશન તો કરવાનું જ ! અને તેના પછી પણ મને એક લાઈન સાંભળવા મળે છે કે આજકલ છોકરીઓ એટલી તો ભણેલી હોવી જ જોઈએ નહીંતર પછી “સારુ” મળતું નથી. છોકરાઓને પણ એવી જ છોકરીઓ જોઈએ છે કે જે ભણેલી હોય. આ સાંભળીને મને સવાલ થાય કે ખરેખર છોકરીઓને ભણાવવાનો હેતુ શું હોય છે?   એ જ કે તે વધુ ભણેલી હોય તો મેરેજના માર્કેટમાં તેની વેલ્યુ વધી જાય ? અને ઉપરની વાતને અનુલક્ષીને કહીએ તો કદાચ તે સારી રીતે  ” સેટલ ડાઉન” થઈ શકે ?

કોલેજમાં એવી ઘણી છોકરીઓ છે કે તેઓના ગ્રેજ્યુએશનની એટલે રાહ જોવાય છે કે જેથી પછી તરત જ તેમના લગ્ન થઈ શકે અને કેટલી છોકરીઓ એ તો અડધેથી ભણવાનુ છોડી પણ દીધુ છે કારણકે તેમને “સારું” ઘર મળી ગયુ. આ વાત માત્ર મા-બાપ તરફથી જ નથી, પણ કેટલી છોકરીઓમાં પણ મેં જોયુ છે કે તેઓ માત્ર એમનેમ જ ભણતા હોય છે કે કોઈ કોર્સ કરતા હોય છે , તેમનો કોઈ “ગોલ” નથી હોતો કારણકે તેમના મનમાં કંઈક અંશે તે હોય જ છે કે મારે તો છેવટે પરણવાનું જ છે ને ! કારણકે તેમના મા-બાપ અને સમાજ તરફથી પહેલેથી એ જ વિચાર મૂકવામા આવ્યો હોય છે. તેઓ પણ તેની આગળનું કંઈ વિચારી જ નથી શકતી.

આ વસ્તુ માત્ર કોઈ અમુક કોમમાં, જાતિમાં કે જેઓ અમુક વિસ્તાર કે નાના ગામોમાંથી આવતા લોકોમાં જ જોવા મળે છે તેવુ નથી. હમણાં હું એક કામ માટે એક બહેનને મળી, હવે તેમણે મને બધુ સમજાવ્યુ અને છેલ્લે કહ્યુ કે છોકરીઓ માટે તો આ બહુ જ સારુ અને “સેફ” કહેવાય અને આમ પણ લગ્ન પછી જોબ માટે કોઈ ના પાડે પણ આ કામ તો થાય અને આવક પણ સારી થાય , તમે કુંવારા જ આટલું ક્માઓ તો છોકરાઓ પણ ના ન પાડે – અને આ કહેવાવાળા પણ એક એજ્યુકેટેડ મહિલા હતાં. આવું તો આજુબાજુ ઘણુ સાંભળવા મળતુ હોય છે. મહિલાઓ માટે બેંકની નોકરી “સેફ”, એંજીનીયરીંગની અમુક જ શાખાઓમાં તમને છોકરીઓ જોવા મળશે, બાકી શાખાઓમાં માંડ બે-ચાર હશે. એવી રીતે તબીબી શાખાઓમાં પણ આવુ જ જોવા મળે છે. કોઈકને અલગ વસ્તુ કે શાખા પસંદ કરવી હોય છતાં પણ  તેમના સંબંધીઓ કે ઘરવાળા તેમને તેમ ન કરવા દે કારણકે છોકરીઓ માટે તે “સેફ” નથી. જો આવું કિરણ બેદીના મા-બાપે વિચાર્યુ હોત તો તે I.P.S બની શકત ? બચેન્દ્રી પાલના મા-બાપે વિચાર્યુ હોત તો તે માઉન્ટ એવરેસ્ટ સર કરી શકત ?

Educationનો મુખ્ય હેતુ છે કે વ્યક્તિ જાતે વિચારી શકે, પોતાની એક ઓળખ બનાવી શકે અને છોકરીઓના શિક્ષણ માટે પણ આ જ ઉદ્દેશ હોવો જોઈએ.  સ્ત્રીને કેળવણીની જરૂરિયાત એટલે નથી કે જેથી તે તેના બાળકોને સારું ભણાવી શકે કે તેમને સારાં બનાવી શકે. પણ એટલા માટે કે જેથી તે પોતે જાતે વિચારી શકે, સમજી શકે અને તે વિચારોને રજૂ પણ કરી શકે. સ્વતંત્ર બની શકે.  એક સરસ ભવિષ્ય બનાવી શકે. તે નોકરી કરે કરણકે  તે independent બની શકે, તેનામાં એક આત્મવિશ્વાસ આવે, તે સપનાં જોઈ શકે અને તેને પૂરાં પણ કરી શકે.  જ્યારે આ વિચારથી છોકરીઓને ભણવવામાં આવશે ત્યારે જ ખરેખર સ્ત્રી – શિક્ષણ અંગે આપણે જાગૃત ગણાઈશું.

Vicharyatra July